Nastavak demografskog pada Srbije: Sredinom veka tek 5,2 miliona stanovnika

Višedecenijski loši demografski trendovi uveliko smanjuju ukupan broj ljudi, negativno menjajući i odnos radno aktivnih i starijih u društvu, što će skupa izazvati nove, veoma ozbiljne izazove za ekonomiju, penzioni i zdravstveni sistem

Srbija će sredinom ovog veka imati skoro milion ipo stanovnika manje nego dvadesetih godina, projekcija je Republičkog zavoda za statistiku. Ukoliko se negativni demografski trendovi nastave, broj stanovnika sa nešto manje od 6,6 miliona u 2024. će opasti na 5,2 miliona 2052. godine.

Prema Demografskoj statistici za 2024. godinu Republičkog zavoda za statistiku (RZS), veoma izražen demografski pad u budućnosti mogao bi pre svega da se odrazi kod najmlađe populacije. Projekcija je da će broj dece uzrasta do četiri godine sa 273.000 u 2032. opasti na 232.000 u 2052. godini. Slične prognoze su i za decu uzrasta od pet do devet godina – pad sa skoro 300.000 od 2032. godine na manje od 240.000 do 2052. godine. Prema projekcijama RZS, stanovništvo uzrasta od 10 do 14 godina će opasti sa 315.000 te 2032. na 243.000 u 2052. godini. Takođe će se u projektovanom periodu smanjiti broj mladih uzrasta od 15 do 19 godina: 2032. biće ih približno 319.000 a godine 2052. znatno manje – 253.000.

Smanjivanje u svim kategorijama

Projekcije pokazuju da će u svim starosnim kategorijama stanovništva – od beba do penzionera – biti nastavljen trend smanjivanja. Jedino se porast očekuje u kategorijama najstarijih: U periodu između 2032. i 2052. broj stanovnika između 80. i 84. godine života porašće sa 248.000 na 270.000, dok bi broj starijih od 85 godina mogao da se poveća sa približno 81.000 na 112.000.

Svođenjem demografske prognoze državne statistike dolazi se do procene da će ukupan broj stanovnika Srbije sa našto manje od 6,6 miliona (6.586.476), koliko nas je prema RZS bilo sredinom 2024. godine, do 2032. pasti na 6,2 miliona (slično kao 1953. godine). Trend smanjivanja će se nastaviti tako da bi 2052. broj stanovnika mogao da padne na 5,22 miliona. To bi značilo da bi se ukupno stanovništvo za samo 28 godina smanjilo za petinu ili za približno 20 procenata.

Srbija stari dok se planeta podmlađuje

Svetski dan stanovništva obeležava se odlukom Ujedinjenih nacija od 11. jula 1987. kada je zabeleženo da na planeti Zemlji živi pet milijardi ljudi. Prošle godine uoči tog datuma u kalendaru UN, planeta je imala više od osam milijardi ljudi. Tim povodom mediji su preneli da je rastuća svetska populacija prosečnog uzrasta 30 godina, za razliku od Srbije gde iznosi 44 godine. Prema podacima Republičkog zavoda za statistiku, samo u periodu od 2014. do 2025. godine Srbija je izgubila nešto više od 400 hiljada stanovnika. Taj trend opadanja broja stanovnika statistika beleži od 1992, kada je prvi put zabeleženo 6.500 više umrlih nego rođenih. Negativan prirodni priraštaj se postepeno i kontinuirano povećava iz godine u godinu, a najveći – minus 74.442 – evidentiran je u 2021. kada je smrtnost znatno povećana usled epidemije kovida.

Generalno gledano, ključni razlozi višedecenijskih negativnih demografskih kretanja vide se u podacima o broju rođenih koji kontinuirano opadaju, dok ih istovremeno nadmašuju podaci o broju umrlih. Rezultat te globalne uporedne statistike je da prirodni priraštaj ostaje duboko u negativnoj zoni.

Negativan demografski trend potvrđuju i najnoviji demografski podaci. Prema podacima RZS, u periodu januar – novembar 2025. negativan prirodni priraštaj je iznosio minus 32.374 stanovnika. Naime, u tih 11 meseci prošle godine rođeno je 53.283 dece, dok je preminulo ukupno 85.657 osoba. Pomenuta razlika (32.374) između novorođenih i umrlih praktično znači da je za nepunu kalendarsku godinu Srbija izgubila jedan Vršac ili Smederevsku Palanku. Inače, u celoj zemlji, pozitivan prirodni priraštaj evidentiran je samo u šest gradova i opština: Novi Sad, Novi Pazar, Sjenica, Tutin, Zvezdara (Beograd), i Pantelej (Niš). Ovde treba napomenuti da Beograd, Novi Sad i Niš imaju rast stanovništva zbog kontinuiranog priliva ljudi iz drugih krajeva.

Prema projekciji RZS, paralelno sa smanjenjem ukupnog broja stanovnika u Srbiji će udeo starijih od 65 godina u ukupnom stanovništvu porasti sa 21,9 odsto (2022.) na 28,5 odsto (2052.). Prognoze su da će se radno sposobno stanovništvo smanjiti sa 4,3 miliona u 2022. na 3 miliona 2052. Uz to će udeo radno sposobnih u ukupnom stanovništvu Srbije opasti sa oko 64 procenata na 58 odsto.

Pritisak na radnu snagu i penzije

Smanjenje broja stanovnika starosti od 15 do 64 godine dovešće 2053. godine do toga da odnos izdržavanih prema radno sposobnim osobama bude 3:4, što će rezultirati povećanjem opterećenja radne snage za više od 25 odsto u odnosu na 2022.

Stručnjak za demografiju Goran Penev je za Radio Slobodna Evropa napomenuo da će sredinom ovog veka u Srbiji skoro svaka treća osoba biti starija od 65 godina, što će predstavljati ogroman pritisak na zdravstvo, penzioni sistem i budžet?

„Sa takvom strukturom ne može da se podmire potrebe tržišta rada, pa ljudi umesto da uživaju u penziji, oni su primorani da rade zato što ne može da se obezbedi adekvatno povećanje penzije. I to je sve povezano jedno sa drugim“, istakao je Penev.

Vlada Srbije pokušava da nekim merama zaustavi pad broja stanovnika. Tako su 2024. godine, izmenama Zakona o finansijskoj podršci porodici sa decom dodata nova, povećana finansijska davanja porodicama sa decom, ali i majkama u okviru radnog odnosa. Država u visokom procentu finansijski pokriva i procese vantelesne oplodnje, mada stručnjaci smatraju da fertilitetna komponenta nije presudna.

Goran Penev smatra da put kao boljoj demografskoj situaciji vodi preko mortaliteta – smanjenjem smrtnosti, za šta ima dosta prostora. Međutim, kako je kazao, produženjem trajanja života nastaviće se starenje stanovništva.

„Ono što je očigledno je da država ne čini dovoljno u domenu imigracione politike, jer mi dajemo pare na rađanje a posle nam dete ode u inostranstvo. Onda je rezultat još gori“, zaključio je demograf Penev.

Sumorna statistika zemalja u regionu

Demografska slika okolnih zemalja u mnogo čemu je slična onoj u Srbiji, kako u pogledu odliva stanovništva, tako i po negativnom prirodnom priraštaju.

Bosna i Hercegovina (približno tri miliona stanovnika), kako se procenjuje, godišnje gubi između 20.000 i 25.000 ljudi isključivo zbog veće stope smrtnosti u odnosu na stopu rađanja. U Hrvatskoj (oko 3,8 miliona) broj stanovnika se godišnje smanjuje za 19.000 do 20.000 isključivo na osnovu razlike između broja umrlih i rođenih.

Prema poslednjem poznatom podatku, Severna Makedonija (približno 1,8 miliona stanovnika) je 2024. godinuzavršila sa negativnim priraštajem od minus 4.140 ljudi. U Crnoj Gori (oko 630.000 stanovnika) prirodni priraštaj u 2025. godini ponovo je bio negativan, posle kratkotrajnog pozitivnog trenda zabeleženog tokom 2024.

Prema nekim podacima veštačke inteligencije (AI), prirodni priraštaj u Albaniji je još uvek blizu nule ili blago pozitivan, ali je primetan pad nataliteta jer broj rođenih konstantno opada. U prvoj polovini 2025. rodilo se 9.644 dece, što je za 7% manje u odnosu na isti period 2024. godine. Zanimljive su velike razlike u procenama broja stanovnika Albanije: prema nacionalnom institutu INSTAT – 2,36 miliona, a prema procenama UN – 2,76 miliona.

Demografska slika Evropske unije

Prirodni priraštaj u Evropskoj uniji je izrazito negativan i predstavlja jedan od najvećih dugoročnih izazova za zajednicu. Već godinama broj umrlih značajno nadmašuje broj rođenih, a taj trend će se, prema nekim prognozama, nastaviti u 2026. i godinama koje slede.

Kako je nedavno objavio Euronjuz, očekuje se da će stanovništvo EU u godini koja je počela dostići vrhunac sa 453 miliona stanovnika, ali da će uslediti stalni pad. Ne računajući priliv ljudi sa Balkana, Azije, Afrike i nekih drugih krajeva sveta, stanovništvo Unije bi se moglo smanjiti za trećinu do kraja veka. To znači da bi EU tokom narednih decenija mogla da gubi otprilike milion radnika godišnje, a sa najvećim demografskim padom suočiće se zemlje poput Italije i Španije, procenjuje Euronjuz.

Ključni pokazatelji demografske situacije u EU koje navodi veštačka inteligencija glase da je prirodni priraštaj negativan još od 2012. godine, te da se u 2024. i 2025. taj jaz produbio, odnosno da se populacija EU „prirodno“ smanjuje. Ipak, ukupno stanovništvo Unije je raslo poslednjih godina zahvaljujući pozitivnoj neto migraciji (razlika između odliva i priliva stanovništva).

Očekivano, situacija se razlikuje po regionima EU. Najveće višedecenijske stope pada prirodnog priraštaja beleže Italija, Nemačka i Grčka, dok su u tom smislu relativno stabilnije Irska, Švedska, Češka i Kipar. S druge strane, sve pomenute zemlje se suočavaju sa opštim evropskim trendom starenja stanovništva.

Upravo bez podataka o starenju stanovništva ne bi bila potpuna demografska priča EU. Prema najnovijim procenama zasnovanim na podacima Eurostata, prosečan životni vek na nivou cele EU iznosi 81,7 godina, što predstavlja porast u odnosu na 81,5 u 2023. godini. Taj podatak uz već pominjani nizak natalitet ukazuje na značajno povećanje udela starijih (iznad 65 godina) u ukupnoj populaciji, uporedo sa smanjenjem radno sposobnog stanovništva (20-64 godine) smanjuje.

Priredio S. Raković